2026 KPSS Lisans Coğrafya Yer Şekilleri Konu Anlatımı

Yeryüzünün yapısı

Yeryüzü şekilleri tek tek değil, birlikte bir araziyi oluşturacak biçimde görülür. Bu yüzden bir bölgede dağlar, tepeler, kıyı çizgisi biçimleri, körfezler, yarımadalar ve denizler bir arada değerlendirilir. Arazideki bu düzenlemelerin bütünü topografya olarak adlandırılır. Yer şekilleri içinde dağlar, tepeler ve yanardağlar da sayılır; dağlık ise dağlarla ilişkili ve dağlarla kaplı alanları anlatan bir sıfattır. İnsanların dağlık bölgelerde yaşama oranı %10’dur. Bu tür alanların anlaşılmasında yalnızca yüzey görünümü değil, onları oluşturan iç yapı da önemlidir.

Dünyanın iç ve dış katları

Dünya’nın iç yapısı yer kabuğu, manto ve çekirdek olmak üzere üç ana katmana ayrılır. Manto’nun kalınlığı 2.900 km’ye kadar ulaşır. Yer kabuğu ise farklı büyüklükte levhalara ayrılmıştır. Bu levhaların hareketleri, yeryüzü şekillerinin oluşumunda temel rol oynar. Atmosfer de katmanlı bir yapıya sahiptir; troposfer atmosferin en alt katmanı, ekzosfer ise en dış katmanıdır. Standart atmosfer basıncı 1013 mb’dir. Bir hava kütlesinin bağıl nemi %100 olduğunda hava doygun hâle gelir. Evrenin yaklaşık 13,5 milyar yıl önce büyük bir patlama ile oluştuğu bilgisi, bu geniş sistemin başlangıcına ilişkin temel çerçeveyi verir.

Levha hareketleri ve dağ oluşumu

Yer kabuğundaki levhaların hareketi, dağ oluşumunu ve büyük yükselme-alçalma hareketlerini açıklar. Orojenez, yerkabuğunun sıkışma kuvvetleriyle kıvrılıp yükselmesi sonucu dağ oluşmasıdır. Kıvrım dağları, yatay tabakaların yan basınçla kıvrılmasıyla oluşur. Kırık dağları ise yer kabuğundaki blokların faylarla yükselip alçalmasıyla meydana gelir. Fay, yer kabuğunda kırılma sonucu oluşan ve blokların yer değiştirdiği kırık hattıdır. Epirojenez, geniş alanların çok yavaş biçimde yükselmesi ya da alçalmasıdır; yani kıta hareketiyle geniş alanların dikey yer değiştirmesi olarak düşünülebilir. Bu hareketler, arazinin genel yüksekliğini ve şekillenmesini belirler.

Volkanik kökenli dağlar ve magma

Bazı dağlar, yer altındaki magmanın yeryüzüne çıkıp birikmesiyle oluşur. Bu dağlar volkanik dağlar olarak tanımlanır. Yanardağların lavlarının kaynağı, çok sıcak kütle olan magmadır. Magma yüzeye ulaşıp biriktiğinde yeni yer şekilleri oluşturabilir; bu nedenle volkanik dağlar, iç kuvvetlerin doğrudan yüzeye yansıyan örnekleridir. Yanardağlar da yer şekilleri arasında sayılır. Bu tip oluşumlarda kayaçların türü, çıkış biçimi ve birikme şekli görünümü belirler.

Levha ayrılması ve okyanus tabanı

İki okyanusal levhanın birbirinden uzaklaşmasıyla okyanus ortası sırtlar oluşur. Bu durum, levha hareketlerinin sadece karalarda değil, okyanus tabanında da yeni şekiller üretebildiğini gösterir. Levhaların ayrılmasıyla yükselen sırtlar, yerkabuğunun dinamik yapısının önemli bir sonucudur. Yer kabuğunun levhalara ayrılmış olması, bu tür büyük ölçekli şekillerin neden sürekli hareket halinde olduğunu açıklar.

Çin Danxiası örneği

Çin Danxiası, Danxia yer şekilleri için kullanılan genel addır. Çin Danxia Yer Şekilleri olarak da anılır. Bu manzara, kırmızı kumtaşı üzerinde gelişen ve dik yamaçlarla ayırt edilen bir görünüm sunar; dik uçurumlarla karakterize edilir. Oluşumunda tektonik yükselme gibi endojen etkenler, ayrışma ve erozyon gibi ekzojen süreçlerle birlikte etkilidir. Burada hem yer kabuğunun yukarı doğru hareketi hem de dış kuvvetlerin aşındırıcı etkisi birlikte çalışır. Metinde ayrıca bu yer şekillerinin kırmızı kumtaşından oluştuğu belirtilir; yani kayaç türü, yüzey biçiminin temel malzemesidir. Ayrışma, kayacı parçalayarak yüzeyi zayıflatır; erozyon ise bu malzemenin taşınmasında rol oynar. Dış kuvvetlerin uzun süre aşındırmasıyla alçalan geniş düzlüklere aşınım düzlüğü ya da yontukdüz denir. Eğim arttıkça akarsuyun aşındırma gücü genellikle artar; bu da yüzeyin daha hızlı oyulmasını kolaylaştırır. Çin Danxiası’nın Ağustos 2010’da Dünya Mirası ilan edildiği bilgisi de bu özgün manzaranın uluslararası ölçekte tanındığını gösterir.