2026 KPSS Lisans Coğrafya Türkiye Ekonomisi Konu Anlatımı

Giriş

Türkiye ekonomisini anlamanın en doğru yolu, önce ülkenin coğrafi temelini görmektir. Çünkü ekonomik faaliyetler yalnızca üretim kararlarına bağlı değildir; yer şekilleri, iklim, denizlere açıklık, ulaşım olanakları ve yerleşme düzeni de ekonominin nasıl biçimlendiğini belirler. Türkiye’nin Kuzey Yarım Küre ve Doğu Yarım Küre’de yer alması, ayrıca Asya ile Avrupa arasında bir köprü konumunda bulunması, onun ekonomik hareketliliğini baştan belirleyen en önemli çerçevedir. Bu konum, hem iç piyasayı hem de dış ticaret bağlantılarını etkiler. Bu yüzden KPSS’de Türkiye ekonomisi soruları çoğu zaman doğrudan üretim konularından başlasa da, arka planda mutlaka coğrafi konum bilgisi aranır.

Türkiye yaklaşık olarak 36°–42° kuzey paralelleri ile 26°–45° doğu meridyenleri arasında yer alır. Bu genişlik, ülkenin kuzey-güney ve doğu-batı doğrultusunda farklı özellikler göstermesinin temel nedenlerinden biridir. Ekonomik faaliyetlerin her yerde aynı şekilde gelişmemesi de bundan kaynaklanır. Bir bölgede ulaşımın, sanayinin ya da tarımın daha güçlü olması, çoğu zaman o bölgenin coğrafi avantajlarıyla ilgilidir. Bu nedenle Türkiye ekonomisi konusu, yalnızca ekonomi başlığı altında değil, aynı zamanda bölgesel coğrafya başlığı altında da düşünülmelidir.

Türkiye’nin Coğrafi Çerçevesi

Türkiye’nin üç tarafı denizlerle çevrilidir: kuzeyde Karadeniz, batıda Ege Denizi ve güneyde Akdeniz bulunur. Marmara Denizi ise tümüyle Türkiye sınırları içinde yer alır. Bu durum, kıyı bölgelerinde deniz ulaştırması, limanlar ve ticaret bağlantıları açısından önemli avantajlar doğurur. Denizlere yakınlık, sanayi kuruluşlarının dağılımını da dolaylı olarak etkiler. Özellikle üretim yapan tesislerin hammadde temini, pazarlara ulaşım ve ihracat bağlantıları açısından kıyı kuşakları çok daha elverişli olabilir.

Türkiye’nin en büyük gölü Van Gölü’dür. En uzun akarsuyu ise Türkiye sınırları içinde doğup denize dökülen Kızılırmak’tır. En yüksek dağı Doğu Anadolu’daki Ağrı Dağı’dır ve yaklaşık 5137 metredir. Bu üç bilgi, sadece fiziksel coğrafya için değil, ekonomik coğrafya için de önemlidir. Çünkü yükselti, su kaynakları ve yer şekilleri; tarım, ulaşım, yerleşme ve dolayısıyla sanayinin gelişme biçimini etkiler. Özellikle yüksek alanlarda ulaşım ve kurulum maliyeti artarken, su kaynaklarının bulunduğu alanlarda bazı ekonomik faaliyetler daha kolay gelişebilir.

Bu temel coğrafi yapı, Türkiye’de ekonomik etkinliklerin neden belirli bölgelerde yoğunlaştığını anlamayı kolaylaştırır. Sanayi, ulaşım, tarım ve madencilik gibi alanlar ülke genelinde eşit dağılmaz. Bunun yerine, belirli coğrafi koşulların elverişli olduğu bölgelerde kümelenir. KPSS’de sık sorulan nokta da budur: bir bölgenin sanayide mi, ulaşımda mı, tarımda mı yoksa madencilikte mi öne çıktığını doğru eşleştirmek gerekir.

Osmanlı’dan Cumhuriyete Sanayileşme

Türkiye’de sanayileşme sürecinin kökleri Osmanlı dönemine uzanır. Osmanlı’da sanayileşme 1839’daki Tanzimat hareketiyle başlamıştır. Bu tarih, sanayileşmenin sistemli bir çabaya dönüşmeye başladığı dönemi gösterir. Tanzimat ile birlikte devletin ekonomik ve idari yapısında modernleşme yönünde adımlar atılmıştır. Bu gelişme, sanayi üretiminin daha örgütlü bir biçimde ele alınmasının önünü açmıştır. KPSS’de bu bilgi çoğu zaman başlangıç noktası olarak sorulur; sanayileşmenin Cumhuriyet döneminde değil, daha önce Osmanlı’da başladığı unutulmamalıdır.

Osmanlı dönemindeki sanayileşmenin düzeyi sınırlı kalmıştır. Bunu en açık biçimde 1915 Osmanlı sanayi sayımı gösterir. Bu sayımda toplam 269 tesis belirlenmiştir. Bu sayı, dönemin sanayi kapasitesinin bugünkü ölçülerle karşılaştırıldığında ne kadar dar olduğunu gösteren önemli bir veridir. Sorularda bu rakam, Osmanlı sanayisinin sınırlı ve dağınık yapısını ayırt etmek için kullanılır. Yani bu bilgi sadece bir sayı değildir; sanayileşmenin henüz başlangıç düzeyinde olduğunun da işaretidir.

Cumhuriyet dönemine geçildiğinde sanayi alanında kurumsallaşma hızlanmıştır. 1924’te Sanayi ve Maadin Bankası kurulmuştur. Bu bankanın kurulması, sanayinin desteklenmesi açısından önemli bir adımdır. Çünkü sanayi, sadece fabrika açmakla gelişmez; finansman, kredi, yatırım desteği ve kurumsal planlama da gerekir. Sanayi ve Maadin Bankası, bu ihtiyaca karşılık veren erken Cumhuriyet kurumlarından biridir. KPSS’de bu kurumun kuruluş yılı, Türkiye’de sanayileşmeyi destekleyen ilk adımları kronolojik olarak hatırlamak açısından önemlidir.

Bir diğer kritik tarih ise 1930’dur. 1930 yılında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası kurulmuştur. Merkez Bankası, ekonomik düzenin finansal ayağında büyük önem taşır. Sanayi yatırımlarının, para politikalarının ve genel ekonomik istikrarın kurulmasında böyle bir kurumun varlığı önemlidir. Bu bilgi, Türkiye ekonomisinin kurumsal altyapısının hangi yıllarda güçlendiğini göstermesi bakımından KPSS’de sık işe yarar. Özellikle 1924’te Sanayi ve Maadin Bankası, 1930’da Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası şeklindeki kronoloji akılda tutulmalıdır.

Bu tarihsel sıra, Türkiye’nin sanayileşme sürecinin bir anda değil, adım adım şekillendiğini gösterir. Önce Osmanlı’da Tanzimat ile başlayan modernleşme süreci, sonra erken Cumhuriyet döneminde sanayi kurumlarıyla desteklenmiş, daha sonra daha farklı büyüme stratejileri gündeme gelmiştir. Böylece sanayi, ülke ekonomisinde gittikçe daha önemli bir yer tutmaya başlamıştır.

Büyüme Stratejilerinin Değişimi

Türkiye ekonomisinin sanayi açısından önemli dönüm noktalarından biri 24 Ocak Kararlarıdır. Bu kararlar, ithal ikameci büyüme stratejisinden dışa açık büyüme stratejisine geçişi ifade eder. Bu ifade KPSS’de çok önemlidir; çünkü soru kökü çoğu zaman “hangi stratejiden hangisine geçildi” şeklinde gelir. Burada temel mantık şudur: önce iç pazarı koruyarak, ithalatın yerine yerli üretimi güçlendiren bir yaklaşım varken, 24 Ocak Kararları sonrasında dışa açık, yani dış ticarete daha bağlı bir büyüme çizgisine yönelinmiştir.

Bu değişim sanayinin çalışma mantığını da etkiler. İthal ikameci yaklaşımda hedef, dışarıdan alınan ürünlerin ülke içinde üretilmesini sağlamaktır. Dışa açık büyüme stratejisinde ise üretim ve ticaret, uluslararası ilişkilerle daha sıkı bağ kurar. Bu dönüşümün önemi, sanayinin yalnızca iç talebe değil, dış pazarlara da yönelmesinde yatar. Dolayısıyla 24 Ocak Kararları yalnızca ekonomi politikası açısından değil, sanayi coğrafyası açısından da bir kırılma noktasıdır.

KPSS açısından burada dikkat edilmesi gereken nokta, kararların adını ezberlemekten öte, neyi değiştirdiğini anlamaktır. “İthal ikameci” ile “dışa açık” kavramları birbirine karıştırılmamalıdır. İthal ikameci yaklaşım içe dönük bir üretim çizgisini, dışa açık yaklaşım ise dış dünyayla daha güçlü ekonomik ilişkileri ifade eder. Sorularda bu ayrım çok net biçimde aranır. Bu nedenle 24 Ocak Kararları, sadece bir tarih değil, Türkiye ekonomisinin yön değiştirdiği bir eşik olarak görülmelidir.

Sanayinin Güncel Ekonomideki Yeri

Türkiye’de sanayi, güncel durumda GSYİH’nın yaklaşık yüzde 27’sini oluşturur. Bu oran, sanayinin ülke ekonomisindeki ağırlığını gösteren temel bir göstergedir. Sanayi tek başına tüm ekonomiyi açıklamaz; ancak üretim, istihdam, ihracat ve bölgesel kalkınma açısından önemli bir yer tutar. Bu nedenle sanayinin GSYİH içindeki payı, ekonomik yapının hangi ölçüde üretim ağırlıklı olduğunu anlamak için kullanılır.

Bu oran aynı zamanda sanayinin tarım ve hizmetlerle birlikte ekonominin ana ayaklarından biri olduğunu da düşündürür. Ancak burada sınavda dikkat edilmesi gereken şey, oranı doğru hatırlamaktır. Yaklaşık yüzde 27 ifadesi, Türkiye’de sanayinin güçlü ama tek belirleyici olmayan bir sektör olduğunu gösterir. Sanayinin ekonomideki payı, bir ülkenin gelişmişlik yapısını yorumlarken önemli bir ipucu verir. Bu yüzden bu tür sorular yalnızca sayısal bilgi değil, ekonomik yapı bilgisi olarak da değerlendirilir.

Sanayinin Bölgesel Dağılımı

Türkiye’de sanayi kuruluşlarının en yoğun toplandığı bölge Marmara Bölgesi’dir. Türkiye’de sanayi tesislerinin yaklaşık yüzde 60’ı Marmara Bölgesi’ndedir. Bu iki bilgi bir arada düşünüldüğünde, Marmara’nın sanayi açısından ülkenin açık ara en güçlü bölgesi olduğu anlaşılır. Bu yoğunlaşma rastlantı değildir. Marmara’nın ulaşım ağları, pazar olanakları, deniz bağlantıları ve merkezî konumu bu sonucu doğurmuştur. KPSS’de Marmara Bölgesi, sanayi sorularının en temel cevabıdır.

Marmara Bölgesi’nin sanayide öne çıkması, aynı zamanda Türkiye’de ekonomik faaliyetlerin mekânsal olarak dengesiz dağıldığını da gösterir. Sanayi kuruluşlarının ve tesislerinin büyük bir bölümünün tek bir bölgede toplanması, ülkenin geri kalanında daha sınırlı sanayi yoğunluğu olduğu anlamına gelir. Bu nedenle sorularda “en yoğun toplandığı bölge” ile “yaklaşık yüzde 60’ın bulunduğu bölge” ifadeleri birlikte hatırlanmalıdır. Bunlar aynı sonuca çıkar: Marmara Bölgesi.

Marmara’nın bu kadar öne çıkmasının arkasında, ulaşımın merkezileşmesi de vardır. Türkiye’de ulaşım ağlarının merkezileştiği başlıca bölge Marmara Bölgesi’dir. Ulaşımın merkezileştiği yerin sanayi açısından da merkez olması oldukça doğaldır. Çünkü sanayi ürünleri ham maddeye, iş gücüne, pazara ve sevkiyat yollarına ihtiyaç duyar. Ulaşım ağları güçlü olan bir bölge, bu ihtiyaçların karşılanmasını kolaylaştırır. Böylece ulaşım ile sanayi birbirini besleyen iki unsur haline gelir.

Burada önemli olan, Marmara’nın yalnızca bir sanayi bölgesi değil, aynı zamanda ekonomik bağlantıların düğüm noktası olmasıdır. Ulaşım merkezileşmesi, sanayi kuruluşlarının çoğalmasını destekler; sanayi yoğunluğu da ulaşım talebini artırır. KPSS’de Marmara ile ilgili sorular çoğu zaman tek bir bilgiye değil, birden fazla özelliğin birlikte bilinmesine dayanır. Sanayi kuruluşları, sanayi tesisleri ve ulaşım ağları söz konusu olduğunda cevap aynı bölgedir.

Marmara’dan Sonra Gelen Bölgeler

Türkiye’de sanayinin geliştiği ikinci bölge Ege Bölgesi’dir. Bu bilgi, sanayi dağılımında Marmara’dan sonra gelen en önemli alanı gösterir. Ege Bölgesi’nin ikinci sırada yer alması, bölgenin ekonomik canlılığı açısından önemlidir. Sınavda bazen “sanayinin geliştiği ikinci bölge” sorulduğunda doğrudan Ege Bölgesi akla gelmelidir. Burada sıralama önemlidir; çünkü sorular çoğu zaman ilk ve ikinci bölgeyi birbirine karıştırmaya yöneliktir.

Ege Bölgesi’nin ikinci sırada olması, Türkiye sanayisinin yalnızca tek bir bölgede toplanmadığını da gösterir. Ancak yoğunluk yine de Marmara’daki kadar güçlü değildir. Bu nedenle Ege, Marmara’nın ardından gelen sanayi gelişim alanı olarak düşünülmelidir. Sanayi coğrafyasında bölgesel sıralamayı bilmek, harita sorularını ve yorum sorularını doğru çözmede çok yardımcı olur. Özellikle “ikinci bölge” ifadesi, ezberlenmesi gereken kritik bir ayrıntıdır.

Akdeniz Bölgesi’nde ise sanayileşme en fazla Çukurova yöresinde gelişmiştir. Bu bilgi, bölge içi farklılaşmayı anlamak açısından önemlidir. Akdeniz Bölgesi bütünüyle sanayi bakımından tek tip değildir; fakat Çukurova yöresi, sanayileşmenin en fazla geliştiği alan olarak öne çıkar. Bu tür sorular, yalnızca bölge adını değil, bölge içindeki özel yöreyi de bilmek gerektiğini gösterir. KPSS’de yerel düzeyde yoğunlaşmış ekonomik faaliyetler sık sorulur.

Çukurova’nın sanayi açısından öne çıkması, Akdeniz Bölgesi’nin ekonomik yapısında belirli bir merkezleşme olduğunu anlatır. Sınavda bu tür bilgiler genellikle “hangi yöre” sorusuyla gelir ve adayın bölgeyi genel adıyla mı yoksa özel yöresiyle mi hatırladığı ölçülür. Bu nedenle Akdeniz denince yalnızca bölgeyi değil, sanayileşmenin en güçlü olduğu yer olarak Çukurova’yı da birlikte düşünmek gerekir.

Tarım ve Makineleşme

Türkiye ekonomisi yalnızca sanayiye dayanmaz; tarım da önemli bir üretim alanıdır. Tarımsal üretimde makineleşmenin en yaygın olduğu bölge İç Anadolu’dur. Bu bilgi, tarımın modernleşme düzeyi açısından önemlidir. Makineleşme, üretimde insan gücünün yerini kısmen makinelerin alması anlamına gelir ve tarımsal verimlilik üzerinde etkili olur. KPSS’de bu bilgi, tarım bölgeleri ile teknolojik gelişmişlik arasında ilişki kurmak için sorulur.

İç Anadolu’nun bu konuda öne çıkması, bölgenin tarımsal üretim yapısının makine kullanımına uygun biçimde geliştiğini gösterir. Ancak burada önemli olan yalnızca “hangi bölge” sorusunun cevabı değildir. Makineleşmenin yaygın olması, tarımın daha organize ve mekanik araçlarla yapılan bir üretim yapısına sahip olduğunu da düşündürür. Bu da İç Anadolu’yu tarımsal üretim açısından dikkat çekici bir bölge haline getirir.

Sorularda tarım ve sanayi birlikte karşılaştırılabilir. Sanayide Marmara ön plandayken, tarımda makineleşmede İç Anadolu öne çıkar. Bu karşıtlık, Türkiye ekonomisinin bölgesel farklılıklarını anlamak için çok yararlıdır. Adayın hem sanayi hem de tarım coğrafyasını birlikte düşünmesi gerekir. Böylece “hangi bölge hangi faaliyetle öne çıkar” soruları daha kolay çözülür.

Madencilik ve Doğu Anadolu

Türkiye’de maden çeşitliliğinin en fazla olduğu bölgelerden biri Doğu Anadolu Bölgesi’dir. Bu bilgi, bölgenin ekonomik potansiyelini anlamak bakımından önemlidir. Madencilik, sanayi için ham madde kaynağı olması nedeniyle de stratejik bir faaliyettir. Bu yüzden maden çeşitliliği olan bölgeler, ekonomik açıdan özel bir yere sahiptir. KPSS’de Doğu Anadolu çoğu zaman sadece yer şekilleriyle değil, madencilik potansiyeliyle de anılır.

Doğu Anadolu’nun maden çeşitliliği bakımından öne çıkması, bölgenin ekonomik yapısının tek yönlü olmadığını gösterir. Her ne kadar ulaşım ve yerleşme koşulları bazı bölgeler kadar elverişli olmasa da, yer altı zenginlikleri bölgeyi önemli kılar. Bu yüzden sanayi, ulaşım, tarım ve madencilik dağılımını ayrı ayrı bilmek gerekir. Sorular bazen aynı bölgeyi farklı faaliyetler üzerinden değerlendirebilir.

Bu noktada sınav mantığı çok nettir: Marmara sanayi ve ulaşımda, Ege sanayinin geliştiği ikinci bölgede, İç Anadolu tarımsal makineleşmede, Doğu Anadolu ise maden çeşitliliğinde öne çıkar. Bu eşleştirmeler birbirine karıştığında yanlışlar artar. Dolayısıyla ekonomik coğrafyada her bölgeyi tek bir özellikle değil, doğru özelliklerle birlikte hatırlamak gerekir.

Ayrıntılar Arasındaki Bağlantı

Türkiye ekonomisiyle ilgili bu bilgiler birbirinden kopuk değildir. Coğrafi konum, denizler ve kara bağlantıları sanayinin hangi bölgelerde yoğunlaşacağını etkiler. Sanayinin en çok Marmara’da toplanması ve ulaşım ağlarının da yine Marmara’da merkezileşmesi bu bağlantının en açık örneğidir. Bir bölge ulaşımda avantajlıysa, sanayide de güçlü olma eğilimi gösterir. Bu yüzden sanayi ve ulaşım soruları çoğu zaman birlikte düşünülmelidir.

Tarihsel süreç de ekonomik yapının bugünkü görünümünü açıklar. Osmanlı’da sanayileşmenin Tanzimat ile başlaması, 1915 sayımında tesis sayısının 269 ile sınırlı kalması ve Cumhuriyet döneminde 1924’te Sanayi ve Maadin Bankası ile 1930’da Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası gibi kurumların kurulması, sanayileşmenin aşama aşama ilerlediğini gösterir. Bu kronoloji, öğrencinin ekonomik gelişimi tek çizgide değil, tarihsel bir süreklilik içinde kavramasına yardımcı olur.

24 Ocak Kararları da bu zincirin modern dönemdeki kritik halkasıdır. İthal ikameci büyümeden dışa açık büyümeye geçiş, sanayinin yönünü değiştirmiştir. Artık ekonomi yalnızca iç pazara dayalı düşünülmemiş, dış bağlantılar da önem kazanmıştır. Bu durum sanayinin coğrafi dağılışını ve üretim mantığını etkileyen büyük bir tercihtir. KPSS’de bu kararların neyi temsil ettiği bilinmeden soruların yarısı eksik kalır.

Sanayinin GSYİH içindeki yaklaşık yüzde 27’lik payı ise bütün bu sürecin güncel sonucunu gösterir. Yani sanayi tarihsel olarak gelişmiş, belirli bölgelerde yoğunlaşmış ve bugün de ekonominin önemli bir bölümünü oluşturmaya devam etmektedir. Bu oran, bir yandan sanayinin gücünü gösterirken bir yandan da ekonomik yapının çok sektörlü olduğunu hatırlatır. Böylece tarihsel kurumlar, büyüme stratejileri ve bölgesel dağılış tek bir çerçevede birleşir.

Sık Karıştırılan Noktalar

Bu konuda en çok karıştırılan noktalardan biri, sanayinin yoğunlaştığı bölge ile sanayinin geliştiği ikinci bölgenin aynı olup olmadığıdır. Birinci sırada Marmara Bölgesi vardır. İkinci sırada ise Ege Bölgesi gelir. Bu ayrım net olarak bilinmelidir. Ayrıca Marmara için hem sanayi kuruluşlarının en yoğun toplandığı bölge hem de sanayi tesislerinin yaklaşık yüzde 60’ının bulunduğu bölge denmesi aynı bilgiyi güçlendirir.

Bir başka karışıklık, ulaşım ile sanayinin hangi bölgeyle ilişkilendirileceğidir. Ulaşım ağlarının merkezileştiği başlıca bölge de Marmara Bölgesi’dir. Bu nedenle Marmara, sanayi ve ulaşım açısından birlikte hatırlanmalıdır. Soru bazen yalnızca ulaşım üzerinden gelir, bazen de sanayiyle birlikte sorulur. İki durumda da cevap değişmez.

Tarihsel kurumlarda da karışıklık yaşanabilir. Sanayi ve Maadin Bankası 1924’te kurulmuştur; Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası ise 1930’da kurulmuştur. Bu iki tarih birbirine karıştırılmamalıdır. Ayrıca 1915 Osmanlı sanayi sayımı ile 1839’daki Tanzimat hareketi de ayrı aşamalardır. Tanzimat sanayileşmenin başlangıcı olarak, 1915 sayımı ise Osmanlı sanayisinin durumunu gösteren bir veri olarak akılda tutulmalıdır.

Tarım ve madencilikte de bölge eşleştirmesi önemlidir. Tarımsal üretimde makineleşmenin en yaygın olduğu bölge İç Anadolu’dur; maden çeşitliliğinin en fazla olduğu bölgelerden biri ise Doğu Anadolu Bölgesi’dir. Bunları sanayi ile karıştırmamak gerekir. Ayrıca Akdeniz Bölgesi’nde sanayileşmenin en fazla geliştiği yer Çukurova yöresidir. Bölge adı ile yöre adı arasındaki fark, bazı sorularda belirleyici olabilir.

Kapanış

Türkiye ekonomisi, coğrafya ile tarihin birleştiği bir konudur. Ülkenin Kuzey ve Doğu Yarım Küre’de yer alması, 36°–42° kuzey paralelleri ile 26°–45° doğu meridyenleri arasında bulunması, üç tarafının denizlerle çevrili olması ve Marmara Denizi’nin bütünüyle ülke sınırları içinde kalması, ekonomik faaliyetlerin mekânsal dağılımını etkiler. Van Gölü, Kızılırmak ve Ağrı Dağı gibi temel fizikî unsurlar da bu coğrafyanın arka planını oluşturur.

Tarihsel olarak Osmanlı’da 1839 Tanzimat ile başlayan sanayileşme, 1915 sanayi sayımı, 1924’te Sanayi ve Maadin Bankası, 1930’da Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası ve 24 Ocak Kararları ile yeni bir çizgiye taşınmıştır. Günümüzde sanayi, GSYİH’nın yaklaşık yüzde 27’sini oluşturur. Sanayi kuruluşlarının ve tesislerinin en büyük yoğunluğu Marmara Bölgesi’ndedir; sanayide ikinci gelişmiş bölge Ege Bölgesi, Akdeniz’de öne çıkan yer ise Çukurova yöresidir. Ulaşım ağlarının merkezileştiği başlıca bölge yine Marmara’dır.

Tarımda makineleşme İç Anadolu’da, madencilikte maden çeşitliliği Doğu Anadolu’da öne çıkar. Bu bilgiler birlikte öğrenildiğinde Türkiye ekonomisinin bölgesel yapısı netleşir. KPSS’de başarı için önemli olan, tek tek bilgileri ezberlemekten çok, bunları doğru bölge, doğru tarih ve doğru ekonomik faaliyet ile eşleştirebilmektir. Bu konuyu bu bağlantılarla öğrenen aday, hem bilgi sorularında hem yorum sorularında güçlü olur.