2026 KPSS Önlisans Coğrafya Yer Şekilleri Konu Anlatımı

Atmosfer ve temel kavramlar

Yer şekillerini anlamak için önce yeryüzünü kuşatan hava katmanlarını ve bunların temel özelliklerini bilmek gerekir. Atmosferin en alt katmanı troposfer, en dış katmanı ise ekzosferdir. Hava olaylarının büyük bölümü alt katmanlarda gerçekleştiği için yeryüzüne yakın süreçler, yer şekillerinin dış koşullarla ilişkisini kavramada önem taşır. Atmosfer basıncının standart değeri 1013 mb olarak kabul edilir. Bağıl nem oranı yüzde 100’e ulaştığında hava kütlesi doygun hâle gelir; bu durum, havanın artık daha fazla su buharı taşıyamaması anlamına gelir.

Kıyı ve akarsu şekilleri

Kıyılarda dalgalar ve akıntılar, malzemeyi hem aşındırır hem biriktirir. Falez, dalgaların kıyıyı aşındırmasıyla oluşan dik kıyı yamacıdır; kıyı çizgisinin sert kayalara çarpan dalga etkisiyle geri çekildiği alanlarda görülür. Kıyı oku ise kıyı akıntılarının biriktirdiği malzemelerle oluşur ve kıyı boyunca taşınan tortuların belirli bir hatta yığılmasıyla şekillenir. Akarsuların eğimin azaldığı yerlerde yatağını yana doğru aşındırması kıvrımlı akış biçimlerini oluşturur; buna menderes denir. Aynı eğim azalması, akarsuyun taşıdığı malzemeyi bırakmasını kolaylaştırır ve biriktirme ovaları özellikle akarsuların ağız kesimlerinde ve eğimin azaldığı alanlarda gelişir.

Karst ve buzul şekilleri

Çözünebilen kayaçların bulunduğu alanlarda suyun kimyasal etkisi baskındır. Kalker, jips ve kaya tuzu gibi kayaçların çözünmesiyle karstik şekiller ortaya çıkar. Bu arazilerde kaya yüzeyinde oluşan küçük çözünme oluklarına lapya denir; bu küçük şekiller, yüzeyin zaman içinde parça parça aşınarak oyulmasının sonucudur. Karst topografyasının daha gelişmiş biçimleri de aynı çözünme sürecinin devamıyla ortaya çıkar. Yüksek dağlık alanlarda ise buzul aşındırması farklı bir yer şekillendirme süreci oluşturur. Sirk, buzul aşındırmasıyla dağların yüksek kesimlerinde oluşan çanak biçimli oyuktur. Böyle çanak biçimli oyuklar, buzulların kazıyıcı etkisini gösteren tipik örneklerdir.

Dağlar ve yükselti ölçütleri

Dağ kavramı farklı kurumlarda farklı yükselti eşiklerine göre ele alınabilir. Birleşik Krallık çevre bakanlığına göre 600 metrenin üzerindeki kara alanları dağ kabul edilirken, Birleşik Devletler Coğrafik İsimler heyeti bazı 304,7 metrenin altındaki kara alanlarını da dağ adıyla listeler. Bu fark, dağın yalnızca tek bir sayısal eşikle tanımlanmadığını, yerel ölçütlerin ve coğrafi bağlamın etkili olduğunu gösterir. Kıtalar ve ülkeler içinde dağlık alanların dağılımı da önemlidir. Asya kıtasının yüzde 54’ü dağlarla kaplıdır ve insanların yaklaşık yüzde 10’u dağlık bölgelerde yaşar. Bu oranlar, dağların geniş alan kaplamasına rağmen nüfusun bu alanlarda sınırlı yoğunlaştığını gösterir. Everest Tepesi, Himalaya Dağları içindeki en yüksek noktadır; Türkiye’nin en yüksek dağı ise Doğu Anadolu’daki Ağrı Dağı’dır ve yaklaşık 5137 metreye ulaşır.

Türkiye’nin coğrafi çerçevesi

Türkiye, Kuzey Yarım Küre ve Doğu Yarım Küre’de yer alır; Asya ile Avrupa kıtaları arasında köprü konumundadır. Yaklaşık 36°–42° kuzey paralelleri ile 26°–45° doğu meridyenleri arasında bulunur. Bu konum, ülkenin doğu-batı ve kuzey-güney yönlerinde coğrafi çeşitlilik göstermesinde etkilidir. Türkiye üç tarafı denizlerle çevrili bir ülkedir; kuzeyde Karadeniz, batıda Ege Denizi, güneyde Akdeniz yer alır, Marmara Denizi ise tümüyle Türkiye sınırları içindedir. Türkiye’nin en büyük gölü Van Gölü’dür ve sınırları içinde doğup denize dökülen en uzun akarsu Kızılırmak’tır. Bu temel unsurlar, ülkenin yer şekilleriyle su sistemleri arasındaki güçlü bağlantıyı gösterir.